Αποχαιρετισμός στον Στάμο Τσιτσώνη από τον Γιώργο Καρουζάκη, εκ μέρους της ομάδας ΘΑΛΗΣ + ΦΙΛΟΙ

Ο Γιώργος Καρουζάκης, εκ μέρους του Θαλής + φίλοι, αποχαιρετά τον Στάμο Τσιτσώνη, ο οποίος υπήρξε ενεργό μέλος της ομάδας με προβληματισμό, δράσεις και ανοιχτό διάλογο γύρω από την επιστήμη των μαθηματικών και τον δημιουργικό στοχασμό.

[Αναδημοσίευση από thalesandfriends.org]

Με βαθιά θλίψη αποχαιρετούμε τον Στάμο Τσιτσώνη, μαθηματικό, συγγραφέα και μεταφραστή, αγαπημένο μέλος της ομάδας ΘΑΛΗΣ + ΦΙΛΟΙ από το ξεκίνημά της το 2005, ο οποίος έφυγε από τη ζωή την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου 2026. Ο Στάμος Τσιτσώνης συνδύαζε στην προσωπικότητά του την ευγένεια με το δηκτικό χιούμορ και τον αυτοσαρκασμό, την προσήλωση στην επιστημονική ακρίβεια με τη φαντασία του αφηγητή, και αφιέρωσε πολλά χρόνια στο να κάνει αυτά τα χαρακτηριστικά κτήμα των μαθητών και των αναγνωστών του, αλλά και εκείνων που παρακολουθούσαν τις ομιλίες του. Όσοι τον γνωρίσαμε θα θυμόμαστε πάντα τη λεπτότητα των τρόπων του, το αιχμηρό του χιούμορ, την οξύνοια και ζωντάνια του πνεύματός του.

Ο Στάμος Τσιτσώνης σπούδασε μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και δίδαξε για πολλά χρόνια στη Σχολή Μωραΐτη και στο Κολλέγιο Αθηνών. Η σχολική τάξη υπήρξε για εκείνον, εκτός από χώρος μετάδοσης της γνώσης, και γόνιμο εργαστήριο αφήγησης ιστοριών. Στη συνέντευξη που μας είχε παραχωρήσει το 2015, με αφορμή την έκδοσή της συλλογής διηγημάτων του «Χωρίς Απόδειξη» (Εκδόσεις Κριτική), εξηγούσε ότι η μυθοπλασία ήταν ένα πολύ ισχυρό μέσο για να κερδίσει την προσοχή και τη σκέψη του μαθητή. «Ο μύθος μάς συντρόφευσε με τη μορφή ενός παραμυθιού στα παιδικά μας χρόνια και μας συνοδεύει με τη μορφή ενός ονείρου όταν μεγαλώνουμε». Όσον αφορά τη διδασκαλία των μαθηματικών, συμπλήρωνε: «… για εμένα η μυθοπλασία αποτελούσε – και αποτελεί – ένα πολύ ισχυρό επιχείρημα για να μου ανοίξει ο μαθητής την πόρτα του νου του και να με φιλοξενήσει στη σκέψη του. Κάτι ανάλογο επιδίωξα και στα διηγήματα αυτά. Φανταστείτε να μας χτυπήσει κάποιος την πόρτα και, στην ερώτησή μας “Τι θέλετε;”, να απαντήσει “Να σας μιλήσω για τα μαθηματικά”. Ε, δεν θα του κλείνατε την πόρτα; Αν όμως σας απαντούσε: “Θέλω να σας πω μια ιστορία”, ίσως και να του ανοίγατε. Από εκεί και πέρα, εναπόκειται στον μυθοπλάστη να ισορροπήσει την ιστορία του ανάμεσα στα μαθηματικά και τη μυθοπλασία με τέτοιον τρόπο, ώστε ο αναγνώστης να βρίσκεται σε μια ζωντανή αναγνωστική απόλαυση».

O Στάμος Τσιτσώνης ( στη δεξιά πλευρά της φωτογραφίας) στο Ιδρυτικό συνέδριο της ομάδας ΘΑΛΗΣ + ΦΙΛΟΙ, το 2005

Το μεταφραστικό του έργο

Με την ίδια θέρμη υπηρέτησε τη σχέση αφήγησης και επιστήμης και ως μεταφραστής. Μετέφρασε στα ελληνικά βιβλία που φέρνουν κοντά την επιστημονική σκέψη και τη λογοτεχνική αφήγηση, όπως τον «Άνθρωπο που μετρούσε» του Malba Tahan (Εκδόσεις Κάτοπτρο, 2002), «Ο Σατανάς, ο Cantor και το Άπειρο» του Raymond Smullyan (Εκδόσεις Κάτοπτρο, 2003), «e: Η ιστορία ενός αριθμού» του Eli Maor (Εκδόσεις Κάτοπτρο, 2005), «Ο πρίγκιπας των μαθηματικών» της M. B. Tent (Εκδόσεις Τραυλός, 2006) και τις «Επιστολές σε μια νεαρή μαθηματικό» του Ian Stewart (Εκδόσεις Τραυλός, 2008). Αργότερα μετέφρασε το graphic novel «Το Παιχνίδι της Μίμησης» των Jim Ottaviani και Leland Purvis, για τη ζωή του Άλαν Τιούρινγκ (Εκδόσεις Κριτική, 2017), ενώ συμμετείχε και στη μεταφραστική ομάδα του συλλογικού έργου «Απειροστικός Λογισμός» (Εκδόσεις Κριτική, 2018) και ήταν μεταφραστής του επίσης συλλογικού πονήματος «Διαφορικές εξισώσεις» (Εκδόσεις Κριτική, 2021). Έτσι, το μεταφραστικό του έργο εκτείνεται από το πανεπιστημιακό αμφιθέατρο έως το ράφι του φιλομαθούς αναγνώστη.

Η λογοτεχνία

Το 2014 κυκλοφόρησε το πρώτο του λογοτεχνικό βιβλίο, τη συλλογή διηγημάτων «Χωρίς απόδειξη». Στις δώδεκα ιστορίες της, το θεώρημα του Φερμά, η θεωρία του χάους και το θεώρημα της μη πληρότητας του Γκέντελ γίνονται υλικό μυθοπλασίας. Ο ίδιος τόνιζε ότι δεν έγραφε για να διδάξει, αλλά για την απόλαυση του αναγνώστη, ελπίζοντας ότι η περιέργεια θα τον ωθούσε να αναζητήσει μόνος του τη γνώση. Η σχέση του με τη λογοτεχνική γραφή ενισχύθηκε τα επόμενα χρόνια, με την έκδοση των βιβλίων «Πετεινός νοτίων προαστίων» (2016), «Μια διαφορετική μέρα» (2017) και «Μπράντι με πάγο» (2019), όλα από τις Εκδόσεις Κριτική. Στον «Πετεινό» τα μαθηματικά έρχονται σε δεύτερη μοίρα και η σύγχρονη ελληνική καθημερινότητα αποτυπώνεται με σατιρική ματιά. Το «Μπράντι με πάγο» συγκεντρώνει δεκαπέντε ιστορίες, στις οποίες το οικείο συνορεύει με το παράδοξο και η φιάλη του Klein συναντά τον κόσμο της «Αλίκης» του Λιούις Κάρολ. Αγαπούσε τη μικρή αφηγηματική φόρμα. Για να εξηγήσει τον λόγο, παρέπεμπε στον Χέμινγουεϊ, που παρομοίαζε το διήγημα με παγόβουνο: «Έχει μικρή επιφάνεια αλλά τεράστιο βάθος. Θα μπορούσα, λοιπόν, να απαντήσω συνοπτικά ότι το διήγημα προσφέρει τη δυνατότητα υψηλής έντασης χωρίς να σφετερίζεται τον χώρο του κειμένου και τον χρόνο του αναγνώστη. Θα τολμούσα να το χαρακτηρίσω ως έναν μινιμαλισμό της περιγραφής, που υπαινίσσεται καταστάσεις ενώ ταυτόχρονα αποδίδει την εικόνα περιστατικών ως στοιχείο ενός ευρύτερου συνόλου γεγονότων». Το 2021 κυκλοφόρησε το πρώτο του μυθιστόρημα, «Οι συνωμότες του Μητροπολιτικού Πάρκου» (Έναστρον). Το περιέγραφε ως μια σάτιρα με φόντο την Ελλάδα του 2050, η οποία, κοιτάζοντας προς το μέλλον, σχολιάζει καυστικά το παρόν. Στη συνέντευξη που μας είχε παραχωρήσει, χαρακτήριζε το βιβλίο καρπό της αγανάκτησής του για την πορεία του τόπου, αγανάκτηση που επέλεξε να μετουσιώσει σε σάτιρα και πικρό γέλιο. Το 2023 ακολούθησε, πάλι από τις εκδόσεις Έναστρον, το «Ποιος φοβάται τον Βιρτζίνιο Γουλφ;», όπου προτείνει ένα απολαυστικό ανάγνωσμα με δικές του, απρόσμενες εκδοχές παραδοσιακών παραμυθιών

Στο λογοτεχνικό του έργο γενικότερα ο κόσμος της επιστήμης συνυπάρχει με το παράδοξο και το χιούμορ, που μπορούσε να γίνει πικρό και σαρκαστικό. Δεν είναι τυχαίο ότι θεωρούσε το χιούμορ φυσική έκφραση της ιδιοσυγκρασίας του και όχι επιτηδευμένη επιλογή. «Ο συγγραφέας», έλεγε, «καταθέτει γράφοντας τον εσωτερικό του κόσμο, που δεν είναι τίποτε άλλο από τις εμπειρίες και τις καταστάσεις που έχει βιώσει. Γράφει, όπως συνηθίζουμε να λέμε, εκ περιουσίας. Το χιούμορ, ακόμη και το πικρό χιούμορ ή και ο σαρκασμός που μπορεί να αναγνωρίσει κάποιος σε πολλά διηγήματά μου, νομίζω πως δεν πλάθεται σκόπιμα, αλλά εκφράζεται αβίαστα λόγω του χαρακτήρα μου. Αν τώρα αυτή η έκφραση είναι επιτυχημένη ή όχι είναι κάτι που έχει να κάνει με τη στάση ζωής και την ψυχική διάθεση του αναγνώστη που διαβάζει τα αφηγήματά μου».

Διαλέξεις και Λέσχες ανάγνωσης

Στο χιούμορ αφιέρωσε και ορισμένες από τις δημόσιες διαλέξεις του. Τον Απρίλιο του 2016 μίλησε σε εκδήλωση της ομάδας μας στο Μουσείο Ηρακλειδών με τίτλο «Χιούμορ στα Μαθηματικά; Προφανώς αστειεύεστε!», και το 2018 επανήλθε στη σχέση χιούμορ και μαθηματικών με μια δεύτερη ομιλία ενταγμένη στις εκδηλώσεις του «The HubEvents».

Η συμβολή του στη διάδοση της γνώσης ξεπέρασε τα όρια των τυπωμένων σελίδων. Οργάνωσε και συμμετείχε σε λέσχες ανάγνωσης, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην ανάπτυξη του δικτύου της ομάδας ΘΑΛΗΣ + ΦΙΛΟΙ. Εκεί η ιδέα του για τη δύναμη της αφήγησης που ανοίγει την πόρτα στη γνώση έπαιρνε ζωντανή μορφή: ένα βιβλίο που το διαβάζουν μαζί άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών και διαδρομών, μια κουβέντα γύρω από ένα τραπέζι, η μαθηματική και η επιστημονική σκέψη ως αφορμή για ερωτήματα και συζήτηση αποκτούν βάθος και δίνουν στην ανθρώπινη επικοινωνία την καλύτερη δυνατή έκφρασή της, μακριά από το βάρος μιας σχολικής ή επαγγελματικής υποχρέωσης.

Με την ίδια διάθεση μιλούσε και στον δημόσιο χώρο. Ορισμένες από τις ομιλίες του είναι διαθέσιμες στην πλατφόρμα Bodossaki Lectures on Demand, από το «Ανιχνεύοντας μαθηματικές δομές στη λογοτεχνία» έως τα «Μαθηματικά του Δρόμου (και του Παράδρομου)». Στην διαδικτυακή ημερίδα της ομάδας μας «Ελλάδα 2021: Μαθηματικά, γιατί;» παρουσίασε την εισήγηση «Από το άπειρο στο απειροστό», όπου έθεσε ερωτήματα για τη διδασκαλία των μαθηματικών: πώς διαχειριζόμαστε σήμερα στο Λύκειο το «απείρως μικρό» και ποιος είναι ο ρόλος της διαίσθησης στην ερμηνεία του απειροστού;

Όσοι συμπορευτήκαμε μαζί του θα θυμόμαστε τον άνθρωπο πίσω από το έργο: τον δάσκαλο που αναζητούσε την ιστορία μέσα σε κάθε ιδέα, τον συγγραφέα που δεν δίσταζε να σαρκάσει την ανθρώπινη ματαιοδοξία, τον συνομιλητή που έβρισκε χαρά στον διάλογο και στον στοχασμό. Στην οικογένειά του και σε όλους τους ανθρώπους που τον αγάπησαν εκφράζουμε τα θερμά μας συλλυπητήρια.

Η κηδεία του Στάμου Τσιτσώνη θα γίνει, σύμφωνα με την ανακοίνωση της οικογένειάς του, αύριο Σάββατο 19 Σεπτεμβρίου 2026, στις 11:30, στην αίθουσα πολιτικών κηδειών του Α΄ Νεκροταφείου Αθηνών. Αντί στεφάνων, η οικογένεια προτείνει δωρεές προς τα Παιδικά Χωριά SOS, στο όνομα «Σταμούλης Τσιτσώνης».